در برزخ جامعه‌شناسی حرفه‌ای و جامعه‌شناسی مردم‌مدار*

کتاب نظریه‌پردازی در جامعه‌شناسی آخرین کتاب دکتر آزاد ارمکی است که جهاد دانشگاهی (واحد تربیت معلم) در بهار ۱۳۸۹ منتشر کرده است. منطق حاکم بر فصل‌بندی کتاب، به تعبیر نویسنده، مبتنی بر تقدم نظریه‌شناسی بر نظریه‌پردازی و این دو بر نظریه‌سازی است. به این اعتبار بخش اول کتاب، با عنوان «نظریه‌شناسی در جامعه‌شناسی» مشتمل بر چهار فصل، با این فرض نوشته شده که با شناخت و تدقیق مفهوم «نظریه» و مفاهیم همسایه با آن امکان «نظریه‌پردازی» و «نظریه‌سازی» فراهم می‌آید؛ به تعبیر نویسنده «نظریه‌شناسی شرط آغازین نظریه‌پردازی و نظریه‌سازی است» (ص ۷ کتاب). در این بخش به مرور و دسته‌بندی رویکردهای قابل طرح در خصوص نظریه‌شناسی پرداخته شده است؛ از جمله این رویکرد‌ها عبارت‌اند از رویکرد دایرة‌المعارفی، رویکرد فایده‌گرایانه، رویکرد پارادایمی، و نیز رویکردهای روشی و محتوایی و تاریخی و چند وجهی. در بخش دوم کتاب، با عنوان «نظریه‌پردازی در جامعه‌شناسی»، در شش فصل ضمن مرور روش‌های نظریه‌پردازی به بررسی رابطه نظریه‌پردازی با تجربه اجتماعی و نیز تجربه نظریه‌پردازی در غرب و جهان اسلام و ایران پرداخته شده است. در ‌‌نهایت بخش سوم کتاب، با عنوان «نظریه‌سازی در جامعه‌شناسی»، در پنج فصل تنظیم شده است. چنان که پیش‌تر اشاره شد، از نظر نویسنده کتاب آخرین حلقه از مباحث نظری در جامعه شناسی، پس از نظریه‌شناسی و نظریه‌پردازی، نظریه‌سازی است. این بخش با تعریف نظریه‌سازی آغاز شده، با شرایط و تکنیک‌های نظریه‌سازی و نیز بررسی تجربه نظریه‌سازی در ایران ادامه یافته و در ‌‌نهایت با نقد وضعیت نظریه‌سازی در جهان و ایران خاتمه یافته است.  

ادامه مطلب   
نویسنده : بهرنگ صدیقی ; ساعت ٧:٢٧ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱٠/٢٩

یک مصاحبه*: کارگروه جامعه‌شناسی مردم مدار، تلاشی در جهت نشر جامعه‌شناسی در زندگی

۱- آقای دکتر صدیقی، به تازگی در سایت انجمن خبری با عنوان تشکیل «کارگروه جامعه‌شناسی مردم‌مدار» با مسئولیت شما منتشر شده است. ممکن است کمی برای ما توضیح دهید که این «کارگروه» چیست و تشکیل آن در انجمن جامعه‌شناسی ایران، چه هدفی را دنبال می‌کند؟

اول باید تشکر کنم از توجه‌تان به کارگروه جامعه ‌شناسی مردم‌ مدار. در پاسخ به پرسشتان باید عرض کنم که به واقع از وقتی که مشغول به تحصیل و بعد تدریس در حوزه جامعه ‌شناسی شدم این فکر همیشه همراهم بوده که جامعه‌‌شناسی در این مملکت چه می‌ کند و قرار است چه بکند. از طرفی خودم و بسیاری از دوستان و بعد‌ها همکارانم را می‌‌دیدم که با شوق و ذوق و با دغدغه برای تاثیرگذاری در شرایط اجتماعی وارد رشته جامعه‌‌شناسی و رشته ‌های نزدیک به آن شده ‌اند اما بیش‌تر آنان به تدریج سرخورده شده و از آن کناره ‌گرفتند و به حوزه‌‌های دیگر وارد شدند، یا اگر هم حضورشان را در این رشته با کار و ادامه تحصیل و تدریس ‌ادامه دادند در بسیاری موارد از سر ناچاری بوده است. از سویی دیگر فکر می‌ کردم که به واقع جایی که قرار است رشته تحصیلی ما به کار آید کجاست. اینکه چرا کسی در این مملکت نیازی به تخصص فارغ التحصیلان این رشته ‌ها ندارد؟ ما در درس ‌های جامعه ‌شناسی با جامعه ‌شناسانی آشنا می‌ شویم که هدف شان تحقق شرایط زیست اجتماعی بهتر، عادلانه‌‌تر و آزادتری بوده است. تلاش برای تحقق این اهداف همیشه تاریخ در ناخودآگاه جامعه‌‌شناسی بوده است. چگونه است که در جامعه ‌ای مثل جامعه ما هیچ اشتیاقی برای این امر نیست تا جایی که حتی مشتاقان آن را چنین سرخورده می‌‌کند. این هم البته هنر می‌‌خواهد که این همه افراد جوان و پرشور را به رشته جامعه‌‌شناسی و نظایر آن بکشانی و بعد از چند سالی افرادی سرخورده و پشیمان تحویل جامعه دهی! خلاصه همیشه به نظرم چیزی در جایی عیب ناک می‌آمده. یکی از نشانه‌‌های این عیب‌ ناکی سیل فزاینده افرادی است که از حدود پانزده سال پیش پس از فارغ ‌التحصیلی در مقطع کار‌شناسی در رشته ‌های دیگر، از جمله رشته ‌های مهندسی و پزشکی و زبان و هنر و...، برای ادامه تحصیل به رشته جامعه ‌شناسی یا رشته ‌های نزدیک به آن وارد می‌ شوند. به نظرم تمایل این افراد برای ادامه تحصیل در چنین رشته‌‌هایی، با توجه به سرمایه اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی به نسبت پایینی که این رشته‌‌ها در جامعه ما برای فارغ‌ التحصیلان ‌اش به همراه دارند، به خوبی حکایت از گستردگی نفوذ بحران‌‌های اجتماعی و بنابراین برانگیختن حساسیت‌‌های اجتماعی در میان بخش وسیعی از جامعه می‌ کند و اینکه جامعه‌‌شناسان ما کمکی به رفع یا تخفیف آن بحران‌‌ها نکرده‌‌اند. بنابراین نه جامعه شرایط بایسته برای زیستی به ‌سامان دارد و نه جامعه ‌شناسی برای تدارک آن کمکی کرده است. این‌‌ها نشانه‌‌هایی است که هم به عیب ‌ناکی جامعه اشاره دارد و هم به عیب ‌ناکی جامعه ‌شناسی در ایران. 

ادامه مطلب   
نویسنده : بهرنگ صدیقی ; ساعت ۱٢:٤٠ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱٠/۱۳