جامعه شناسی، از نوعی که من دوست دارم!

جامعه شناسی، یا دست کم آن روایتی از جامعه شناسی که من دوستش دارم، کاری به این ندارد که آدم ها چرا دروغ می گویند (جای دروغ هر امر اجتماعی دیگری را نیز می شود گذاشت؛ شما بگذارید خیانت، تورم، بیماری، دین، ازدواج، انقلاب یا هر چیز دیگری)، بلکه در پی آن است که دریابد:

(یکم) نظام های معناساز (نظام های گفتمانی) چه چیزی را دروغ تعبیر می کنند. بررسی زبان شناختی (درون متنی و بینامتنی) دروغ اینجاست که اهمیت می یابد. از این طریق است که می توان نشان داد دروغ یک چیز نیست و در گفتمان های متفاوت و در یک گفتمان در شرایط اجتماعی/ تاریخی متفاوت روایت های متفاوتی از آن به دست داده شده است.

(دویم) آن چیزی که ”دروغ” تعبیر می شود، در روایت های گوناگون از آن، چطور (طی چه فرایندی و با چه ساز و کاری) رخ می دهد.

(سیم) در هر شرایط اجتماعی مشخص کدام روایت از میان روایت های متعددی که ”دروغ” را تعریف و توصیف می کنند غالب می شود.

(چهار) این غلبه چگونه (طی چه فرایندی و با چه ساز و کاری؛ از جمله در کدام قالب های نهادی و طی کدام زنجیره کنش) رخ می دهد (واکاوی رابطه ”دانش” و ”قدرت”). همین جاست که در بسیاری موارد "نظام های اخلاقی" هم به صحنه می آیند.

(آخر) پس از وقوع ”دروغ” در عمل چه می شود (پیامدهای ”غیرگفتمانی” دروغ).

با این وصف، مسئله جامعه شناس واکاوی علت وقوع دروغ نیست، بلکه بررسی پیامدهای آن است. به تعبیری دیگر می توان گفت ابژه پژوهش در جامعه شناسی خود باید ”علت” تلقی شود نه ”معلول”.

بنابراین رویکرد بنیادی در جامعه شناسی رویکرد گفتمانی/ روایی است. از این منظر است که تشخیص گفتمان/ روایت غالب، از میان گفتمان ها/ روایت های متعدد، معنادار می شود.

به همین سبب است که جامعه شناسی را می توان علم ”ممکنات” (و البته نه احتمالات) دانست. جامعه شناسی (بر خلاف تاریخ) می تواند درباره ”اگر”ها (در مواجهه با گذشته) و ”شاید”ها (در مواجهه با آینده) سخن بگوید. این که اگر گفتمان/ روایت دیگری غالب می شد چه می شد و این که اگر گفتمان/ روایت دیگری غالب شود چه می شود. همین است که به جامعه شناسی هم وجهی توصیفی می بخشد و هم وجهی هنجاری. همین است که ضمن لزوم تاکید بر تاریخی بودن جامعه شناسی باید بر هنجاری بودن آن نیز تاکید کرد.

چنین تعبیری از جامعه شناسی است که به گمانم با تبارشناسی فوکویی خویشاوندی دارد. نوعی جامعه شناسی گفتمانی/ روایی/ پیامدگرا/ امکان گرا/تاریخی/توصیفی/ هنجاری

  
نویسنده : بهرنگ صدیقی ; ساعت ٩:٤۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٥/٢٠